Bron het Onderwijsblad Publicatiedatum 05.11.2005 Auteur Arno Kersten
'Je voelt je wel eens het eindstation'
Er komt heel wat op medezeggenschapsraden in het basis- en voortgezet onderwijs af. Ze moeten de stortvloed aan beleid van het bestuur bijhouden, een vuist maken als nodig is. Een nieuwe wet over inspraak staat in de steigers. En doemt daar niet ook nog de invoering van de lumpsum op? "Als de directie niet wil, dan is het trekken aan een dood paard."
Dit verhaal gaat niet over medezeggenschapsraden die staan als een huis. Niet over scholen waar louter deskundige beleidskenners regelmatig gestructureerd overleggen over acute onderwerpen én langetermijnvisies. Die scholen, met sterke inspraak en voorbeeldige leiding, bestaan natuurlijk ook. Al vormen ze in de praktijk eerder uitzondering dan regel.
Dit verhaal gaat over ervaringen zoals die van Wim Oudbier. Met af en toe een onderbreking is hij sinds begin jaren tachtig lid van de medezeggenschapsraad van het Edisoncollege in Apeldoorn. Vorig jaar heeft de raad een trainer van buiten in de arm genomen, want men was niet tevreden met de gang van zaken.
"We vonden dat bepaalde informatie stroef of laat kwam. Er werd soms wat moeizaam over gedaan. Stukken kwamen op het laatste moment of de dag van vergadering binnen. Met het verzoek of we er meteen ook een standpunt over wilden innemen", vertelt Oudbier. "Stukken moeten allerlei stations passeren. De bestuurscommissie, het team van schoolleiders. Als MR voel je je wel eens het eindstation."
Wat toetsen we wel en wat niet, is een belangrijk ander punt voor de raad. "De schoolleiding zegt: ‘We toetsen alleen op hoofdlijnen'. Maar soms heb je afgeleiden die tot lange discussies leiden. Het taakbeleid bijvoorbeeld. Zo'n afgeleide kan de urenverdeling zijn. Hoeveel uur is een taak waard? En dan komen er collega's naar me toe die aangeven dat er te weinig uren voor die taak staan. Soms dreigen we door te slaan in de details."
Met hulp van buiten heeft de MR een werkplan gemaakt dat dit schooljaar in première gaat. Afspraken moeten de samenwerking meer in goede banen leiden. "We hebben gevraagd of we de agenda van de schoolleidersvergadering kunnen krijgen", zegt Oudbier. "We krijgen nu tussentijds informatie. Zodat we niet aan het eind van het verhaal een helemaal dichtgetimmerd plan op tafel krijgen. En we hebben afgesproken dat de stukken tien of veertien werkdagen van tevoren komen. Het blijft nog steeds wel moeilijk, maar we gaan wat strikter aan de gang."
Soebatten over komma's
Bep Landhuis zit in de MR van basisschool de Reigershöfte en in een overkoepelende GMR van het Almelose basisonderwijs. Voor die GMR staat zestien uur per maand, plus een extra dagdeel omdat ze in het dagelijks bestuur zit. "Ik houd het niet precies bij, maar het is in de praktijk wel meer. Maar goed, het ligt er ook aan hoe je je taak opvat. Ik vind dat ik veel moet lezen en zaken moet bijhouden, dus maak ik daar tijd voor."
In tijd en kennis heeft een directie een voorsprong op de medezeggenschapsraad, betoogt Oudbier. "De directie is fulltime met beleidszaken bezig, ook als de MR-leden voor de klas staan. Daarin is de MR in het nadeel. Je bent gedeeltelijk een vrijwilligersorganisatie."
AOb-trainer Reinout Jaarsma bevestigt dat beeld. "Een directie is de hele tijd met die zaken bezig. Voor een MR is dat onbegonnen werk. Als je niet uitkijkt, word je aan alle kanten ingehaald en voorbij gelopen." Hij weet het nog van zijn eigen MR-tijd. "Op zaterdag rammelde de brievenbus en hoorde je een klap. Dan was het of de Volkskrant of de vergaderstukken."
Maar je kunt er wel mee leren omgaan, vindt hij. Het credo: keuzes maken. "Je hebt het recht om je uit te spreken over een heleboel zaken, maar niet de plicht. Als je die zware stukken allemaal wilt volgen en becommentariëren, verzuip je erin."
Nog een belangrijk punt: verloop en bezetting, het vinden en behouden van gemotiveerde raadsleden. Dat gaat ongetwijfeld vlotter als iedereen de wapenfeiten van de MR onder ogen krijgt. Maar dat blijkt vaak lastig. Het misvormde beeld is even hardnekkig als onaantrekkelijk: een groepje goedbedoelende personeelsleden, ouders (en in het vo: leerlingen) die koffie drinken en eindeloos soebatten over punten en komma's.
Jaarsma: "Bij een verbouwing aan een schoolgebouw zie je de situatie voor en na. Resultaten van inspraak zijn niet altijd zo concreet. En helemaal dodelijk is het als de directie zegt: ‘In overleg met de MR hebben we besloten dat...' Als MR moet je dan aangeven: dit wilde de directie in eerste instantie, dat wilden wij en we zijn uiteindelijk hierop uitgekomen."
Maar de MR blijft afhankelijk van de goede wil en medewerking van de partij die ze controleert. "Goede samenwerking kan erg afhankelijk zijn van een persoon", zegt GMR-lid Landhuis. "Nu hebben we een goede samenwerking met onze algemeen directeur, voor die tijd ging het stuk minder. Het wordt lastiger als je directie niet meewerkt." Onderzoeker Frederik Smit van het Nijmeegse bureau ITS formuleert het wat stelliger. "Als de directie niet wil, dan is het trekken aan een dood paard."
Bedroevend
O gruwel, daar doemt ook nog eens de landelijke invoering van de lumpsum op. Vanaf volgend schooljaar belandt het schoolbudget in een grote zak op het bureau van de directie, die dat vervolgens zelf moet verdelen. Een grote verandering in het primair onderwijs: meer vrijheid voor de school om het geld naar eigen inzicht te besteden. Belangrijk dus, dat ook de medezeggenschapsraad zelf bij de les is en blijft.
De eerste indrukken zijn niet bemoedigend. Met een aantal andere organisaties heeft de AOb begin dit jaar een kleine achtduizend enquêtekaarten de deur uit gedaan naar inspraakraden in het basisonderwijs. De antwoorden moesten een beeld geven van de stand van zaken rondom de financiële huishouding, organisatorische orde en de betrokkenheid van de MR. Maar de antwoorden bleven uit, er kwamen slechts 621 kaarten terug. "Bedroevend", zegt AOb-beleidsadviseur Lilian Schouten. Een van de verklaringen: het voelt nog als een ver-van-je-bed-show. Maar op een aantal scholen hebben de MR'en de kaarten helemaal niet gezien. "Ik heb een directeur aan de lijn gehad die zei: ‘Als je iets over deze school wilt weten, kom je gewoon bij mij'." Met man en macht wordt op dit moment een laatste poging ingezet: 15 honderd medezeggenschapsraden worden gebeld.
Landhuis heeft eerder op de dag een telefoontje gehad. Voor november staat er een cursus gepland. "We zijn er al een poosje mee bezig, maar nog niet zo inhoudelijk. Om je eerlijk te zeggen, snap ik er nog niet zo heel veel van."
"De rol van de medezeggenschapsraad wordt groter en belangrijker met de invoering van lumpsum", zegt AOb-bestuurder Liesbeth Verheggen. Begin volgend jaar komt de invoering nog aan de orde in de Tweede Kamer. "Ik maak me zorgen. Als echt blijkt dat er ongelukken van komen, dan moeten we de Kamer misschien adviseren om in te grijpen, bijvoorbeeld door de invoering uit te stellen."
In 2007, staat er nog een flinke verandering op het programma. De nieuwe medezeggenschapswet (wms) moet de inspraak versterken. Een belangrijk punt vormt de scheiding van bevoegdheden: personeel stemt over personeelszaken, ouders en leerlingen over thema's die voor hen belangrijk zijn. Een wijziging die de AOb omarmt.
MR-lid Oudbier ziet de veranderingen wel zitten. Sterker nog, ze gaan hem nog niet ver genoeg. "Het liefst wilde ik een ondernemingsraad, maar de nieuwe wet wordt al wel een verbetering. Het verloop bij ouders en leerlingen is groter dan bij het personeel. Ouders gaan eruit als de leerling van school is, leerlingen zitten vaak in hun laatste schooljaar in de MR. Persoonlijk vind ik het beter dat de ouder/leerling-geleding haar eigen standpunten inneemt over eigen kwesties en wij ook."
Niet iedereen denkt er zo over. Volgens ITS-onderzoeker Smit maakt de nieuwe wet het alleen maar lastiger voor de medezeggenschap en voor de school. "De nieuwe wet is vlees noch vis. Ouders worden buitengesloten, ik ben echt bang dat personeel apart gaat vergaderen als ze dat wil. Het is belangrijk dat leraren, leerlingen en ouders met elkaar praten over het onderwijs. Geloof me, zo vervreemd je de ouders van de school."
Artikelen