De onmogelijke opdracht van de pabo

In plaats van 'veel, maar niet moeilijk' moeten studenten over een paar jaar de pabo karakteriseren als 'pittig en uitdagend'. De visitatiecommissie pabo velt in haar deze week verschenen eindrapport Moed tot meesterschap een beetje een halfslachtig oordeel. Ja, de pabo heeft wel een voldoende hbo-niveau, maar schiet qua theoretisch gehalte toch tekort. Opleidingen moeten heldere eisen stellen, beter toetsen en een minimumniveau voor taal en rekenen van de studenten vaststellen.

De afgestudeerde pabo-student kan zo voor de klas als het om de praktijk gaat, het zijn enthousiaste en open collega's, zeggen de afnemende basisscholen. Maar theoretisch mag de opleiding wel een paar graadjes moeilijker, vindt de visitatiecommissie pabo, die de kwaliteit van de 38 opleidingen onderzocht. De commissie zegt niet hardop dat het hbo-niveau van pabo's op dat punt tekortschiet, maar verpakt dat als volgt. 'Het hbo-niveau omvat meer dan het goed kunnen functioneren in de praktijk. Zij vindt dat de opleidingen tijdens het gehele programma meer intellectueel kunnen uitdagen.' Er moet meer toegepaste wetenschappelijke kennis in het programma, want dat komt de ontwikkeling van de afgestudeerde, het leraarsberoep en het basisonderwijs alleen maar ten goede.
Vier jaar lang moeten pabo-studenten (meer dan tachtig procent meisjes) zich uit de naad werken om aan alle eisen te voldoen. Taal, rekenen, didactiek, pedagogiek, Engels, knippen, plakken, blokfluiten, kleuterspelletjes, Cito-toetsen, klassenmanagement, orde houden. Een onmogelijke opdracht, vindt de visitatiecommissie. De opleiding is door al die vereisten wel breed, maar niet diep. Om dat te kunnen veranderen is het volgens de commissie nodig dat eens flink wordt gekeken naar al die tientallen geformuleerde 'startbekwaamheden' waaraan een pabo-afgestudeerde moet voldoen.

Rommeltje
In plaats van alles te willen maximaliseren, moet er een minimum worden vastgesteld. De vrijkomende tijd kan dan worden gebruikt om het theoretisch niveau van de studenten op een wat hoger plan te tillen. Want daar ontbreekt het aan, slechts een handjevol pabo's weet studenten ook intellectueel voldoende uit te dagen. Daarnaast zijn lang niet alle vakken, werkvormen en toetsen functioneel voor wat een student moet leren. Ook door daarin te schrappen kan tijd vrijkomen 'om het hbo-niveau in het curriculum nadrukkelijker te behartigen'.
De hogescholen moeten ook beter hun eigen kwaliteit in de gaten houden, want dat gebeurt niet of nauwelijks. Niveau-eisen ontbreken of zijn onduidelijk. Het wordt hoog tijd dat opleidingen die eisen beter formuleren en controleren, zo stelt de commissie, 'om studenten èn samenleving duidelijk te maken dat de opleiding tot leraar basisschool niet alleen veel werk, maar ook een intellectuele uitdaging is'. Want, zoals de commissie het eerder omschrijft, ouders worden steeds kritischer en stellen de prestaties van de school ter discussie.
Daarom is het bijvoorbeeld nodig om heel scherp vast te leggen welk niveau studenten minimaal moeten halen als het gaat om taal en rekenen en wanneer. Nu verschillen de eisen voor deze kernvakken per opleiding teveel. En voor een 'landelijk opleidingsniveau' is dat niet verstandig.
Dit item geldt niet alleen voor rekenen en taal. Het toetsen en testen op een forse meerderheid van de opleidingen is een rommeltje. Er is geen eenduidig toetsbeleid, de kwaliteit van de toetsen rammelt regelmatig, de beoordeling is soms onduidelijk. Er zijn afstudeerwerkstukken gesignaleerd waarvoor de commissie een dikke onvoldoende zou geven, terwijl de student toch met een vette voldoende naar huis ging. Slechts negen van de 38 instellingen hadden hun toetsbeleid op orde.

Jongens haken af
De commissie beoordeelt de instroom van mbo-studenten met een driejarige opleiding sociaal-pedagogisch werk (spw) als uiterst problematisch. Zij komen met zoveel gaten in hun kennis binnen dat het nauwelijks mogelijk is om in vier jaar de pabo af te ronden. Het wordt dan kiezen tussen studievertraging (wat voor de studenten onaantrekkelijk is) of voor kwaliteitsverlies (wat voor de basisscholen onaantrekkelijk is). De commissie beveelt daarom de Hbo-raad aan ervoor te zorgen dat deze opleiding verlengd wordt.
De vervrouwelijking baart de visitatiecommissie eveneens zorgen. De jongens die komen, haken in groten getale af na de eerste stage, signaleert de commissie, omdat deze vrijwel altijd in een kleuterklas plaatsvindt. Jongens vinden dat niet interessant, denken dat ze een verkeerd beroep hebben gekozen en staken hun opleiding. Een aantal opleidingen zet ze nu meteen in de hogere leerjaren, wat lijkt te helpen om jongens voor de pabo te behouden.
Die stage is voor de opleiding van essentieel belang, het contact tussen pabo en stageschool zou daarom intensiever moeten worden.
Intussen dreigt een tekort aan stageplaatsen door een groeiend aantal studenten en een tekort aan mentoren op de scholen. De studentbegeleiding op opleiding en school is overigens vaak goed. Minder tevreden is de commissie over het personeelsbeleid. Dat staat bij veel pabo's nog in de kinderschoenen. Vaak is nascholing uitsluitend het initiatief van individuele docenten, nauwelijks van een bewust scholingsbeleid.

Angst
Naast het algemene beeld maken de afzonderlijke opleidingsrapporten duidelijk dat de verschillen tussen pabo's enorm zijn. Er is een flinke kopgroep die op alle punten voldoende scoort en een kleiner clubje achterblijvers. En: hogescholen die het bij de vorige visitatie van zeven jaar geleden goed deden, zijn naar beneden geduikeld, terwijl sommige achterblijvers zijn doorgestoten naar de kopgroep.
Neem de pabo van Inholland Alkmaar. In 1996 hoorde deze bij de toppers, maar nu schrijft de commissie in de slotparagraaf dat zij zich zorgen maakt over de snelle directiewisselingen. 'Er is onvoldoende sprake van eenduidige leiding. Daarnaast heerst bij medewerkers angst en onzekerheid over de toekomst als gevolg van fusie en de wijze waarop ze worden gehoord. Dit stemt tot zorg.'
Van diezelfde hogeschool legde de Ichtus-pabo in Rotterdam de omgekeerde weg af. Het visitatierapport in 1996 was buitengewoon kritisch, maar die kritiek heeft geleid tot een ingrijpend veranderingsproces. Er werd goed gebruik gemaakt van het ict-project Explo, waardoor de opleiding nu toonaangevend is als het gaat om ict-gebruik en e-learning.
Zeven jaar geleden werd het lijstje beste pabo's gedomineerd door zelfstandige, kleine pabo's. Nu staan er opvallend genoeg grote hogescholen in de top. Van de pabo Arnhem was de commissie 'onder de indruk van de professionele aanpak en het gedegen karakter'. Het curriculum wordt geprezen, maar ook dat de opleiding zelf aan studenten lesgeeft, zoals zij van studenten verwacht dat ze met de leerlingen omspringen, 'teach what you preach'. Pabo Groenewoud, die onder dezelfde Hogeschool Arnhem en Nijmegen valt wordt geprezen vanwege het enthousiaste team, het gedreven management en het hoge ambitieniveau. De onderwijskundige vernieuwingen bij de Theo Thijssenacademie in Utrecht 'dwingen respect af', constateren de kwaliteitscontroleurs tevreden. 'De opleiding geeft blijk van actieve zorg voor modern, student- en beroepsgericht onderwijs en heeft daarbij een voorhoedepositie verworven.'
In de kopgroep blijven ook veel zelfstandige pabo's actief. Edith Stein (Hengelo), De Kempel (Helmond) en de Marnixacademie zijn net als zeven jaar geleden weer van de partij. De Gereformeerde hogeschool Zwolle, die de vorige keer zware kritiek kreeg, maakte nu indruk op de visitatiecommissie. 'De kern van het succes is een hechte gemeenschap, waarin de denominatie de bindende factor is, goed management en deskundige docenten.'
De enige deeltijdopleiding die min of meer apart wordt beoordeeld door de commissie is die van de Fontyshogeschool in Tilburg. Reden is dat de voltijdpabo redelijk goed functioneert, maar de deeltijdopleiding flink wat steken laat vallen. De opleiding zelf wijt de problemen aan de explosieve groei, de hoge werkdruk bij het personeel en het krappe tijdsbestek waarin de deeltijdopleiding werd neergezet. Klopt, zegt de commissie, maar 'ook heeft een gebrek aan sturing bijgedragen'.

Voortgang
Op de Hogeschool Drenthe rommelt het en dat heeft zijn weerslag op de pabo's. Er zijn budgettaire problemen, beleidsmatige fricties en miscommunicatie. Als gevolg daarvan is de situatie op de Eekhorst in Assen volgens de commissie 'tamelijk alarmerend'. Bovendien is de opleiding te soepel voor zwakke studenten. 'Studenten moeten worden gekoesterd, maar niet betutteld', aldus het visitatierapport. De commissie noemt de positie van de pabo Emmen 'zeer kwetsbaar'. Aan motivatie van het personeel om op beide pabo's hard aan de slag te gaan ontbreekt het niet, maar de regie moet beter.
De antroposofische hogeschool Helicon zat zeven jaar geleden ook al aan de onderkant van het klassement. Ondanks de grote motivatie en inzet bij het team blijft de visitatiecommissie kritisch. De studielast is te laag, de toetsen onvoldoende, de theoretische invulling te mager, het rendement te laag, een goed management ontbreekt.
Drie opleidingen kregen bij de vorige visitatie een gele kaart, omdat de kwaliteit te laag was. Het ging destijds om de pabo's van Venlo (nu Fontys Roermond, Venlo en Heerlen), de Educatieve faculteit Amsterdam en de Hogeschool Leiden. De dreiging van verdere sancties hadden ze al van zich afgeschud omdat de waarschuwing weer was ingetrokken. Maar de verbeteringen hebben vrucht afgeworpen, zeker in Leiden en Venlo, waar hard gewerkt is aan verbetering. Bij de pabo van de Educatieve faculteit Amsterdam vond de commissie nog een flink aantal zwakke plekken. Zij besluit met de conclusie: 'De opleiding beweegt zich in de goede richting. Er is zeker een gemotiveerd team en een krachtige leiding. Er is voortgang geboekt, maar verdere verbetering is nodig.'

Artikelen

• Ranking the pabo’s 2010
• Vakkennis of vaardigheden?
• 'De pabo is te makkelijk voor deze studenten'
• Volwassenen zijn vaak heel stijf, kinderen niet
• De onmogelijke opdracht van de pabo
• Pabo-afgestudeerden zijn gewild in het vmbo