Geen centimeter bloot meer

Meisjes met korte truitjes boven een hippe heupbroek waarbij de knalroze string nog net zichtbaar is. De navelpiercing glinstert je tegemoet. Het lijkt wel alsof het elk jaar bloter wordt, verzucht een leraar. Maar ook sommige docenten staan met piercings in hun wenkbrauwen en in een T-shirt, kort rokje of heupbroek voor de klas. Steeds meer scholen denken over het invoeren van kledingvoorschriften. Naar aanleiding van de vele discussies stelde het ministerie van Onderwijs in juni een leidraad voor kleding op school op. Iedereen in uniform?

Op de allereerste vergadering van het nieuwe schooljaar stond het op de agenda: het invoeren van een kledingadvies. Vanaf nu zouden de meisje geen naveltruitjes meer mogen dragen, geen korte rokjes, de bloesjes niet te wijd open en de jongens mogen geen legerbroeken meer aan want 'die kunnen leiden tot oorlogsspelletjes'. "Geen centimeter meer bloot dus", vertelt lerares J. Klip (27) van deze basisschool in Den Haag. "Vorig jaar is er een incident geweest tussen jongens en meisjes die wat bloot gekleed gingen. Maar sta je door die kleding te verbieden niet indirect toe dat jongens meisjes mogen aanraken die wat bloter gekleed gaan?"
De voorschriften bleken bovendien niet alleen voor de kinderen te gelden. "Wij moeten als leraren natuurlijk het goede voorbeeld geven. Twee jaar geleden droeg ik tijdens het sollicitatiegesprek een korte jurk, nu zou dat opeens niet meer mogen. Ik vind dat ik heel goed kan inschatten of mijn kledingkeus kan. Bovendien waar ligt dan de grens, dat is toch heel moeilijk? Zeker ook bij leerlingen, want mag dan een naveltruitje in de bovenbouw niet en in de onderbouw wel, of helemaal niet? Waarom een verbod op te blote kleding, terwijl er ook mensen rondlopen in kleding die voor ouders niet altijd even representatief is? Ik denk dat je zo'n kledingvoorschrift wel als advies in de schoolgids kunt opnemen, maar dat je per geval moet bekijken in hoeverre het nodig is ouders en leerkrachten hier op aan te spreken."
Kledingvoorschriften op school zijn al een tijdje een hot item. Begin dit jaar besloot vmbo-school Thamen in Uithoorn hiertoe na ordeproblemen met een groep van acht jongens. De rechter oordeelde dat het stellen van eisen aan kleding is toegestaan. Het dragen van kleren van het merk Lonsdale, in combinatie met een geschoren schedel, een bomberjack en zwarte kistjes met witte veters kan volgens de rechter gezien worden als een uiting van extreem-rechtse opvattingen en/of nazistische ideeën. Roc Amsterdam verbood dit voorjaar het dragen van de islamitische gezichtssluier niqaab en werd later in het gelijk gesteld door de commissie Gelijke behandeling. Deze commissie oordeelde begin augustus vervolgens dat de katholieke scholengemeenschap St. Gregoriuscollege in Utrecht niet in strijd met de wet handelt wanneer zij moslimleerlingen verbiedt om een hoofddoek te dragen.
Naar aanleiding van de vele discussies besloot minister van Onderwijs Maria van der Hoeven gedragsregels op te stellen om scholen te ondersteunen bij het invoeren van kledingvoorschriften. Voorschriften moeten volgens haar ondubbelzinnig zijn, voor iedereen gelden en bij iedereen bekend zijn. De eisen kunnen in strijd zijn met de vrijheid van godsdienst of meningsuiting, maar onder bepaalde voorwaarden zijn uitzonderingen op het discriminatieverbod mogelijk. Kleding die met extreem-rechts wordt geassocieerd, mag niet verboden worden wegens de politieke ideeën, maar wel als het nodig is om wanordelijkheden te voorkomen. En een bijzondere school mag een hoofddoek verbieden als ze aannemelijk kan maken dat die 'de verwezenlijking van de grondslag van de school in de weg staat'. Openbare scholen mogen een hoofddoek dus niet verbieden. Verder moeten de kledingvoorschriften volgens de juiste procedures worden ingevoerd, bijvoorbeeld door het opnemen ervan in de schoolgids.

Stekels
'Kleding die de veiligheid van de kinderen in het gedrang brengt, agressie op kan wekken of het oogcontact bemoeilijkt, staan we op de Montinischool niet toe. Daarom willen we niet dat de kinderen in de klas petten dragen of hals- en armbanden met scherpe stekels.' Kees Timmers, schoolleider van de rk jenaplanschool in Baarn, heeft lang moeten nadenken over de juiste formulering onder het kopje 'kledingvoorschrift' in de schoolgids. "Het is lastig om goed op papier te zetten wat je bedoelt. We hebben deze specifieke voorbeelden opgenomen ter verduidelijking en omdat dit regelmatig voorkwam op school. Vorig schooljaar begon een jongen met het dragen van een armband met van die scherpe punten en al snel waren het er drie of vier per klas die ermee rondliepen. Omdat het ministerie met de leidraad kwam, besloten we het kledingvoorschrift voor te leggen aan de MR en meteen op te nemen in de schoolgids."
Maar waar de grens ligt, blijft lastig, beaamt Timmers. "Het blijft bakkeleien. Zo zullen wij legerbroeken niet zo snel verbieden, want wat valt daar dan wel en niet onder? Een camouflagebroek wel en een gewone legergroene broek niet? Ik heb ook een broek met zakken aan de zijkant, kan dat dan ook niet? Zelfs met die armbanden kun je al voor dilemma's komen te staan. Want wat als kinderen besluiten om de scherpe stekels af te vijlen? En we zien ze nu al in plastic vorm, die zien er angstaanjagend uit, maar zijn niet echt gevaarlijk. Wat doe je daar dan mee?"
"Ik vind eigenlijk dat je je als school er niet al teveel mee moet bemoeien, het is meer aan de ouders", zegt Timmers. "Natuurlijk, als een meisje uitermate ordinair op school komt, zodat de jongens hun hoofd er niet meer bij kunnen houden, dan heb je een andere situatie. Maar dat doet zich op een basisschool niet zo snel voor."
De mogelijkheid van het schooluniform als oplossing stuit bij alle scholen op een enorme weerstand. Dat merkte ook het Edisoncollege in Apeldoorn toen het als 1-aprilgrap voorstelde om het uniform in te voeren. 'Iedereen kwaad! Ouders belden dat het een schande was, leerlingen waren boos en sommigen riepen dat het in strijd was met de grondwet', vertelde directeur Fred Ruijling in het vorige Onderwijsblad.
Geen uniform, maar op scholengemeenschap Harreveld zijn kledingvoorschriften wel noodzakelijk, zegt locatiedirecteur Kees Brouwer. De school is verbonden aan een justitiële jeugdinrichting. "We hebben een paar meisjes op school, zij zitten in een aparte klas. Als we geen kledingeisen zouden stellen, komen ze halfnaakt op school. Zij zijn zo van straat geplukt, werkten bijvoorbeeld als prostituee. Wij leren ze weer functioneren in de maatschappij, daar hoort fatsoenlijke kleding bij." Voor de jongens zijn er geen echte voorschriften, behalve dan dat ze geen slippers mogen dragen in verband met de veiligheid. "Natuurlijk accepteren we het niet als een jongen met ontbloot bovenlijf in de klas gaat zitten. Verder hebben we geen regels voor bomberjacks of legerkisten. Dat komt ook omdat we daar nog niet mee te maken hebben gehad. Zodra een jongen wel dat soort kleding gaat dragen, bekijken we of we er eisen aan stellen."

Herkenbaar
Het Koning Wilem I college in Den Bosch heeft sinds een aantal jaar werkkleding ingevoerd voor de conciërges en andere medewerkers van de afdeling facilitaire zaken. "Dat is prettig voor de leerlingen, want zo zijn deze personeelsleden veel herkenbaarder. Ook de conciërges zelf vinden het dragen van de spijkerbroek en het geruite shirt prima. We zijn een hele grote instelling, met heel veel studenten, docenten en andere medewerkers, en op deze manier vallen de conciërges meteen op", vertelt Marjo Verburg, manager PR en marketing van het roc.
De discussie in Amsterdam over het verbod van de niqaab verbaasde dit roc enigszins. "Wij hebben al jaren een verbod op gezichtssluiers. Bij de afdeling educatie hebben we zo'n vier, vijf jaar geleden een cursiste gehad die zo'n gezichtssluier droeg. Daar is toen door de medecursisten een discussie over ontstaan, maar het loste zich vrij snel op omdat de cursist de inburgeringscursus afrondde en de instelling verliet. Daarna hebben we in het leerlingstatuut een verbod op gezichtssluiers opgenomen."
De FNV krijgt steeds meer vragen over kleding, haardracht en versierselen op het werk. Vooral jongeren vragen zich af of hun werkgever zomaar piercings, tatoeages of opvallend haar mag verbieden. Soms zijn de voorschriften zelfs heel gedetailleerd. Een werknemer meldde: 'Er zijn huisregels die iedere werknemer moet ondertekenen. Geen zichtbare piercings en tattoos, één oorbel per oor - niet groter dan een gulden -, geen sieraden, een natuurlijke haarkleur, geen baard of snor, korte nagels en geen nagellak.' De FNV heeft de opmerkingen verzameld en een checklist voor de ondernemingsraad opgesteld om te beoordelen in hoeverre de werkgever in zijn recht staat om eisen op te stellen (zie www.fnv.nl).
Bij de beginnersgroep van de AOb is het onderwerp kledingvoorschriften tot nu toe niet aan de orde geweest. "Ik heb ook nog nooit gehoord dat het een probleem is", vertelt Ciska Pouw (22), voorzitter van de beginnersgroep en docent op een vmbo-groenschool. "Ik denk dat je als werknemer ook wel snapt dat bepaalde dingen niet kunnen. Het lijkt me logisch dat je niet met inkijk tot je navel of met een string boven de broek uit naar school gaat."
Kledingvoorschriften voor leerlingen zijn er bij haar op school niet echt. Al moeten ze als ze in de tuin werken, wel een overall en laarzen aan. Pouw: "Maar dat heeft een meer praktische reden ter bescherming van de kleding. Sommige leerlingen komen echt in hun zondagse goed op school en het is gewoon niet zo handig om met je laarsjes in de modder te staan." Verder geldt er sinds twee weken een verbod op naaldhakken. "Dat komt omdat we net een nieuwe marmoleumvloer hebben en die hakken zorgen voor enorme putten. Natuurlijk vonden de leerlingen dat niet leuk, want hakjes zijn ook nog eens net in de mode."
"Uniformen? Dat lijkt me onmogelijk", reageert Pouw fel. "Bovendien heeft het waarschijnlijk niet zoveel nut. Want waarom zou iedereen in uniform moeten? Orde houden heeft niets met kleding te maken." Leerlingen zullen volgens haar altijd manieren vinden om zich te profileren, verbaal of non-verbaal.

Gympies
De vraag rest of het invoeren van kledingeisen wel zoveel zin heeft. Scholen blijven misschien wel bezig de regels aan te scherpen aan de nieuwste mode: gister geen petten in de klas, morgen een verbod op naveltruitjes en overmorgen de chador. Uit onderzoek in Duitsland, waar het fenomeen kledingeisen al langer bekend is, blijkt volgens de organisatie Anti-fascistische actie (AFA) dat het verbieden van kleding waarmee rechts-extremisme tot uitdrukking wordt gebracht, niet helpt. 'Een nieuw verbod zorgt voor nieuwe mode. Na het verbod op legerkistjes met witte veters lopen de nazi's tegenwoordig op New Balance-gympies (waar de 'N' op de schoen als aanduiding voor Nazi staat)', schrijft AFA in het magazine Alert. En dat soort gympies laat zich niet zo makkelijk verbieden aangezien ze heel veel gedragen worden. Volgens het LBR, Landelijk bureau ter bestrijding van rassendiscriminatie, slaat minister Van der Hoeven de plank finaal mis met de eis kledingvoorschriften zo gedetailleerd mogelijk te formuleren. "De minister heeft blijkbaar niet zoveel verstand van jongeren. Leerlingen zoeken toch een manier om zich te uiten, is het geen Lonsdale, dan is het straks misschien wel ondergoed van de Hema", voorspelt Gé Grubben van het LBR. "Bovendien geeft de minister de jongeren mogelijk een juridisch wapen in handen. Want nu zouden ze kunnen zeggen dat ze, in verband met de vrijheid van meningsuiting, het recht hebben zich te uiten met deze bepaalde kleding. Daardoor zouden scholen alleen iets mogen verbieden als dat leidt tot onrust." Het LBR vreest daarnaast dat door een verbod leerlingen met een bepaalde overtuiging misschien onevenredig vaak getroffen worden. "Als een school het dragen van Keltische kruisen verbiedt, tref je daar wellicht ook leerlingen mee die helemaal geen extremistische bijbedoelingen hebben en alleen maar bij die bepaalde gothicgroep willen horen. Binnenkort hebben we een gesprek met de minister om haar nog op andere gedachten te brengen."

Strandkleding
Het is lastig, zegt ook Fred Verhoeven, adjunct-directeur van de havo/vwo-vestiging van het St. Bonaventuracollege in Leiden. "Eigenlijk vind ik het een kwestie van gezond verstand. Net zoals het gebruik van drugs, dat is toch zo vanzelfsprekend dat dat niet kan op school. Eigenlijk geldt dat ook voor kleding, opnemen van regels zou niet nodig moeten zijn." Via een artikel in het mededelingenblad aan de ouders probeerde de school het onderwerp vorig jaar aan te kaarten. "Het is helemaal niet zo dat we een verbod wilden en dat ik dan bij de poort met een meetlat ga staan beoordelen of die broek te laag of dat truitje te kort zou zijn. We wilden graag dat de ouders samen met de leerlingen zich zouden afvragen wat wel kan en wat niet. De reacties waren alleen maar positief. Nu hebben we de afspraak dat als we een leerling zien die naar onze smaak te veel 'strandkleding' draagt, de vertrouwenspersoon haar erop aanspreekt. We nemen dus geen kledingvoorschriften op in de schoolgids, maar bekijken de situatie per geval. En natuurlijk gaan we als school met de mode mee. Vijftien jaar geleden hadden we het naveltruitje verboden. We zijn geen eiland in de maatschappij. Als ik de kleding in de clips van TMF zie dan denk ik wel eens 'moet dat nou?' Maar ik bepaal niet wat wel of niet kan, dat bepalen leerlingen en leraren samen."
Opmerkelijk is dat de leerlingen van de bovenbouw heel goed begrijpen dat sommige kleding niet door de beugel kan en de leerlingen van de onderbouw daar wat meer moeite mee hebben. "Misschien is het psychologie van de koude grond, maar ik denk dat de onderbouwleerlingen zich nog een plaats moeten bevechten. Zij zijn nog volop zoekende wie ze zijn en waar ze bij willen horen, uiterlijkheden zijn daarbij natuurlijk enorm belangrijk."
Het invoeren van een uniform vindt Verhoeven dan ook geen goed idee. "Ik moet er niet aan denken. Voor leerlingen is kleding een heel belangrijke manier om zich te uiten. Door het invoeren van een uniform zouden ze andere manieren zoeken die wellicht minder aangenaam zijn. Nee hoor, voor mij geen eenheidsworst, ik vind het wel gezellig zo."

Artikelen

• 10 tips: orde houden in de klas
• 10 tips: Zo houd je ze 's zomers bij de les
• Het lievelingetje van de klas
• Geen centimeter bloot meer