Op jonge leeftijd leren omgaan met emoties

'Sorry, de cursus kan niet doorgaan. Ik heb net een telefoontje gehad dat Karin is overleden." Zo begint het toneelstuk Huilen mag, lachen ook, dat de start vormt van De levenskist, een project over afscheid nemen. Vandaag wordt het stuk gespeeld op basisschool de Hoeksteen in Vlaardingen voor groep 8. De voorstelling gaat over afscheid nemen: van tongzoenend een geliefde gedag zeggen tot afstand doen van je eigen ontlasting. Maar als rode draad door het stuk loopt het afscheid nemen van een overledene. Marij, een van de twee spelers, moet vreselijk huilen omdat vriendin Karin dood is. Haar overlijden doet Lidy ogenschijnlijk niets, terwijl verderop in het stuk blijkt dat ook zij wel degelijk is aangedaan.
Op het toneel staat gedurende de hele voorstelling een doodskist. Maar hij doet ook dienst als verstopplek, als deur en als wc. "Ik wil even voelen hoe het is om in de kist te liggen", zegt Marij aan het eind van het stuk. "Waar ik niet aan moet denken zijn die wormen. Dat die door je hele lichaam heen vreten." Terwijl Marij in de kist ligt, speelt Lidy viool.
Direct na de voorstelling is er een nabespreking met de kinderen, onder leiding van Jan Kruijk van Kunstgebouw, stichting kunst en cultuur Zuid-Holland. "Wat is jullie het meest bijgebleven van de voorstelling", vraagt hij aan de kinderen. "Dat de ene in de kist ligt en de andere viool speelt", zegt een jongetje. "Mijn moeder is twee jaar geleden overleden en toen werd er ook muziek gespeeld. Daar moet ik nu erg aan denken. Het heeft iets verdrietigs." De tranen lopen over zijn wangen.
Het is de kinderen opgevallen dat Lidy helemaal niet huilt als ze te horen krijgt dat haar vriendin is overleden. "Misschien is ze toch wel verdrietig", merkt iemand op. Het jongetje wiens moeder is overleden: "Tijdens de begrafenis en de condoleance moest ik heel weinig huilen. Pas later bedacht ik dat ze echt dood was, toen moest ik veel huilen." Margreet Joosten, leerkracht van groep 8, trekt de lijn door naar pestgedrag. "Jullie denken dat pesten de ander niet veel doet als je niets aan die persoon ziet. Maar je kunt aan de buitenkant niet altijd zien wat het iemand doet."

Te beschermend
Tijdens de nabespreking is Joosten naast een meisje gaan zitten dat voortdurend huilt. "Ik weet niet waarom ze zo heftig reageert", zegt de leerkracht later. Ze heeft het meisje gevraagd of ze iets heeft meegemaakt waardoor ze zo overstuur is, maar daar heeft ze ontkennend op geantwoord. Het meisje zit nog niet zo lang op de Hoeksteen, dus Joosten weet niet veel van haar. Na de voorstelling overlegt ze met Jan Kruijk hoe ze dit het best kan afhandelen. "Als je als school met zo'n onderwerp aan de gang gaat, moet je er ook voor zorgen dat niemand met nare gevoelens achterblijft", zegt ze.
Bij de voorstelling zit de moeder van een leerling uit groep 8. Haar dochter zag er erg tegenop om naar de voorstelling te gaan. "Ik vind het heel goed hoe het afscheid nemen aan de kinderen werd uitgelegd in het stuk", zegt ze. "Ik vind het prettig dat ik het heb gezien."
De Hoeksteen in Vlaardingen heeft heel bewust op het project De levenskist ingetekend. Joosten, tevens adjunct-directeur: "Wij vinden het een kans voor de kinderen om dit onderwerp bespreekbaar te maken. Ze hebben nu nog de veiligheid van de bekende groep op de basisschool waarbinnen dit kan worden besproken. Straks waaieren ze uit naar het voortgezet onderwijs." Ze geeft het voorbeeld van een oud-leerling die op elfjarige leeftijd zijn moeder verloor. Hij heeft verteld dat de gesprekken met de vertrouwde basisschoolgroep nu nog belangrijk voor hem zijn: 'Ik zit op een andere school en daar kan ik er met niemand echt over praten.'
Niet alle ouders zijn blij met het project. Joosten: "Er zijn ouders die het onderwerp willen vermijden. Of ze vinden het tijdstip verkeerd in verband met de Cito-toets. Ze zijn bang dat de kinderen emotioneel uit balans raken en daardoor minder zullen presteren. Ouders zijn dikwijls te beschermend. Goed bedoeld, maar je kunt niet alle drempels voor je kind slechten. Ik luister naar hun argumenten en zeg dan: Ik begrijp uw zorg, maar deel hem niet." Er zijn altijd argumenten aan te voeren om gevoelige onderwerpen niet aan de orde te laten komen op school, maar Joosten blijft bij haar uitgangspunt dat het voor de leerlingen goed is dat ze stilstaan bij afscheid nemen.

Niet te zwaar
't Anker in Brielle doet ook mee aan het project De levenskist, met groep 7 en 8. "Het leek ons zinvol dat kinderen leren met hun emoties om te gaan", zegt Amarens Bloemhof, leerkracht van groep 8. Toen ze voor de zomervakantie besloten mee te doen, konden ze niet voorzien dat er in december, bij de start van het project, twee leerlingen zouden zijn met een ernstig zieke vader en moeder. Korte tijd later zijn deze ouders drie weken na elkaar overleden. "We hebben ons toen wel ernstig afgevraagd of we door moesten gaan met het project, want we hadden ineens genoeg op ons bordje", zegt Bloemhof. "Maar we realiseerden ons ook dat we er juist aan waren begonnen om de kinderen te leren met deze situatie om te gaan. We hebben toen doorgezet, maar wel afgesproken om als collega's nauw samen te werken."
Ze zijn heel blij dat ze ermee zijn doorgegaan. "Ogenschijnlijk zijn ons verdriet en emoties groter dan die van de kinderen, maar een sterfgeval doet de kinderen meer dan je aan de oppervlakte ziet. Door het project is er in ieder geval veel over gepraat." De ouders zijn over het algemeen positief over de aanpak. "Maar er zijn ook ouders die vragen of het nodig is om er zoveel mee bezig te zijn. Zij vinden het zwaar."
't Anker heeft het lesboekje gevolgd dat bij De levenskist hoort. De kinderen hebben elk een eigen kistje, ter grootte van een schoenendoos, beschilderd en gevuld met spullen die ze zelf hebben gemaakt of waaraan ze veel waarde hechten. Sommige kinderen hebben hun laatste guldens erin gestopt, of hun babyschoentjes. "Het kistje is heel beeldend voor ze", vertelt Bloemhof. "En het is heel persoonlijk, er wordt nooit in andermans kistje gekeken." Deze week is de presentatie van het project aan de ouders en zullen de leerlingen ook de kistjes laten zien. Bloemhof: "Ik weet zeker dat er leerlingen zijn die er van tevoren dingen uithalen, omdat ze vinden dat niemand daar wat mee te maken heeft."
Er zijn gedichten gemaakt, toneelstukjes opgevoerd en boeken voorgelezen. Sonja van der Vliet, leerkracht van groep 7, heeft vandaag de allerlaatste les van het project gedaan. De leerlingen moesten op papier zetten hoe aan hen zou worden teruggedacht als ze er niet meer zijn. "Om het niet te zwaar te maken, heb ik tegen de leerlingen gezegd: Als je over drie weken gaat verhuizen, welk beeld hebben je klasgenoten daarna van je?" De leerlingen kwamen vooral met uiterlijke kenmerken ('Ik heb altijd een staart in mijn haar') en met dagelijkse beslommeringen ('Ruziemaken met mijn broertje wie er met de pc mag'). "Het was een mooie afsluiting", vindt Van der Vliet.
Bij de nabespreking van een toneelspel kwam er van alles naar boven. "Het meisje van wie de moeder is overleden, heeft in de klas op haar gemak verteld hoe haar moeder er uitzag vijf minuten voor haar dood en op het moment dat ze stierf. De 29 andere kinderen zitten dan ademloos naar haar te luisteren. Dit zijn gouden momenten", zegt Amarens Bloemhof. "Maar als leerkracht loop je wel op je tenen", voegt ze eraan toe. "Ieder kind krijgt een eigen opvoeding. Sommige leerlingen hebben een christelijke achtergrond. Er is door de kinderen ook over het hiernamaals gesproken. Ik ben me ervan bewust dat ouders dat soms te ver vinden gaan."
Van der Vliet en Bloemhof denken dat het project vooral heeft opgeleverd dat de leerlingen erachter komen wat voor persoon ze zijn. "En wie ze belangrijk vinden in hun leven."

Dierbaren
Driekwart van de basisschoolleerlingen heeft te maken (gehad) met afscheid nemen: van dierbare mensen, dieren of dingen. Door verhuizing, echtscheiding of overlijden. "Als leerlingen in hun jonge leven ervaren dat je ook met de vervelende dingen van het leven kunt omgaan, zullen ze later evenwichtiger hun verlies kunnen verwerken", verklaart projectleider Rob Kruijff van Kunstgebouw. "Ook zullen ze meer begrip kunnen opbrengen voor de manier waarop anderen dat doen." De stichting heeft het project De levenskist ontwikkeld op initiatief van uitvaartmaatschappij Yarden. Voordat de leerlingen de voorstelling Huilen mag, lachen ook zien, heeft de leerkracht hen voorbereid op het onderwerp. De leerkrachten van de zeventien deelnemende scholen, hebben het toneelstuk al eerder gezien. Na de start met het toneelstuk is de school nog minstens drie weken bezig met De levenskist. "De scholen kunnen het op eigen wijze invullen", vertelt Kruijff. "Een school heeft bijvoorbeeld de begrafenisondernemer uit de buurt in de klas gehaald. Bij een school die in een nieuwe wijk staat, ligt de nadruk weer meer op verhuizen." De leerkracht stelt samen met de consulent van Kunstgebouw het programma samen. Overigens is niet elke school happig op het project. Er is een school in Dordrecht waar één leerkracht met zijn groep meedoet. Kruijff: "De rest van het team verklaart hem voor gek."

Artikelen

• 10 tips: omgaan met verdriet in de klas
• Op jonge leeftijd leren omgaan met emoties