Straksvoordeklas.nl

Bron Straksvoordeklas  Publicatiedatum 01.01.70  Dossier Stemproblemen

Lesgeven is topsport bedrijven met je stem

Een leraar vergt net zoveel van zijn strottenhoofd als Ruud van Nistelrooij van zijn knieën. Het verschil is dat een topsporter medisch goed wordt begeleid, terwijl een leraar pas bij een arts terecht komt als zijn stem het al heeft begeven. Sterker nog, op de lerarenopleiding word je nauwelijks voorbereid op een carrière als beroepsspreker. Geen wonder dat een kwart van de docenten zich regelmatig ziek meldt vanwege stemproblemen. Met gerichte stemtrainingen is veel ellende te voorkomen. "Ik heb geleerd met ademsteun te praten, uit je buik in plaats van met een hoge ademhaling uit de borst."

Stoppen met de lerarenopleiding vanwege stemproblemen? Belachelijk! Studenten uit het hele land reageerden verontwaardigd op wat Diana, derdejaars aan de pabo van de Haagse Hogeschool, in het tv-programma Kopspijkers vertelde. De digitale brievenbus van Paboforum.nl liep over.
Al in het eerste studiejaar was uit een stemscreening gebleken dat Diana's stem niet in orde was. Hoewel ze logopedie kreeg en thuis braaf haar stemoefeningen deed, had ze de verplichte stemtoets in het derde jaar nog steeds niet gehaald. Voor haar overige vakken scoorde ze wel voldoendes. Ook haar stages waren dik in orde. Maar de logopediste van de pabo vond Diana's stemproblemen dermate verontrustend, dat ze bij haar beoordeling bleef. Dus moest Diana na drie jaar haar studie staken.
Idioot, vonden de studenten die op Paboforum hun menig uitten. De ene student na de ander blijkt te spreken met een schraap-g, een zachte g, een fluit-s, of zelfs te slissen. Maar niemand vindt dit verontrustend. Je hoort het toch niet, vinden de meesten, en bovendien is er iets aan te doen. Toch zijn er ook enkele studenten die beseffen dat het niet om uitspraak maar om verkeerd stemgebruik gaat. "Ik word snel schor en emoties slaan snel op mijn stem", bekent een student. "Dit was vroeger al zo en ook tijdens mijn lio-stage moest ik er erg op letten."
Onder druk van de publiciteit besloot de directie van de Haagse pabo dat Diana haar opleiding toch mag afmaken en daarmee verdween ook weer de aandacht voor stem op Paboforum. En dat is jammer want uit de reacties bleek dat de stem best wat meer aandacht kan gebruiken. Bij de lerarenopleiding komt stemgebruik maar mondjesmaat aan bod. Een paar lessen logopedie in het eerste jaar en het advies naar de logopediste te gaan als je last krijgt van je stem, meer niet. Eigenlijk wel raar, constateert een student. "In het onderwijs is je stem misschien wel het belangrijkste instrument dat je hebt. Daar moet je zuinig op zijn."

Beroepsziekte
Bijna één op de vier leerkrachten meldt zich regelmatig ziek wegens problemen met de stem. Geen kwestie van jarenlange overbelasting van de stembanden, want beginnende leraren hebben vaker klachten dan ervaren docenten. Exacte gegevens komen in de statistieken echter niet voor, omdat Nederland stemproblemen niet als beroepsziekte erkent. Daarom moeten we ons baseren op de onderzoeksresultaten van Piet Kooijman, logopedist van het UMC St Radboud in Nijmegen. Vorig jaar promoveerde hij op een onderzoek naar de stem van de leerkracht. Een kleine tweeduizend docenten in het basis- en voortgezet onderwijs deden daaraan mee. Meer dan de helft gaf aan wel eens stemklachten te hebben. "Het is een risicoberoep", constateert Kooijman. "De cijfers zijn zelfs ernstiger dan bij acteurs of andere spreekberoepen."
De Nijmeegse logopedist vergelijkt een spreekberoep met topsport. "Leerkrachten moeten lang praten en zich over lawaai heen verstaanbaar kunnen maken. Het is net als bij profvoetballers. Die moeten lang achter een bal aan kunnen rennen en ineens kracht zetten om een doelpunt te maken." Het strottenhoofd wordt verhoudingsgewijs even zwaar belast als de knieën van Ruud van Nistelrooij. Het verschil is echter dat een topsporter medisch goed wordt begeleid en een beroepsspreker niet. Sterker zelfs: docenten worden nauwelijks voorbereid op hun carrière als beroepsspreker.
Gezien de ernst van de stemproblemen onder leerkrachten zouden lerarenopleidingen alle eerstejaars moeten screenen en stemtrainingen moeten aanbieden, vindt Kooijman. Studenten die geen beroepsstem hebben zouden aan het eind van het eerste jaar een negatief bindend studieadvies moeten krijgen. Helaas laten vrijwel alle lerarenopleidingen het op dit punt afweten, constateert de logopedist. Hoe eerder studenten op hun stemgebruik worden begeleid, hoe beter problemen te voorkomen zijn. "Uit mijn onderzoek blijkt dat werkdruk en stress belangrijke oorzaken zijn van de stemklachten. Vandaar dat vooral beginnende docenten zich vanwege stemklachten ziek melden. Door trainingen leren we ze beter met stress en dus met hun stem om te gaan."

Kuchen
Mendy Peters herkent zich wel in het verhaal over werkdruk en stress. Ze zit in het eerste jaar van de pabo in Arnhem en had nog nooit problemen gehad met haar stem. Integendeel, ze zingt in haar woonplaats fanatiek mee in musicals. Tijdens de zanglessen en repetities had ze nergens last van. De stemscreening op de pabo was positief. Maar nadat ze haar eerste lessen had gegeven, kreeg ze problemen. "Zelfs na een verjaardagsfeest was ik hees. Mijn zangdocente kreeg het in de gaten. Ik had een kriebel in mijn keel, wilde steeds kuchen, alsof er iets op mijn stembanden zat."
De logopedist van de pabo heeft Mendy gelijk doorgestuurd naar de keel-, neus, - en oorarts Die kijkt of er geen aangeboren afwijking is. "Ik vermoed van niet", zegt ze, "want ik weet wel waar het door komt. Ik doe gewoon veel te veel. Ik studeer, ik zing, ik doe aan sport, ik werk en ik heb vaak 's avonds vergaderingen. 's Zondags ben ik hartstikke moe. Voor mijn studie wil ik alles perfect hebben en tegelijkertijd heb ik ook nog eens faalangst." Haar stress slaat op haar stem, weet Mendy. Ze moet echt gas terugnemen, "anders hou ik het niet vol."
De pabo van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen is een van de weinige lerarenopleidingen waar studenten al vanaf binnenkomst een stevig vangnet staat te wachten. In het eerste kwartaal wordt iedereen gescreend op stem, zang, lichaamshouding en articulatie. Zestig procent komt niet door deze logopedische test heen, vertelt Leo Meulenbroek. Hij werkt in een team van logopedisten op de Arnhemse pabo en is bezig om voor aankomende beroepssprekers een betrouwbare stemtest te ontwikkelen. Het moet een instrument worden waarmee je stemproblemen kunt voorspellen.
De meeste studenten realiseren zich niet dat zij gekozen hebben voor een sprekersberoep met een gezondheidsrisico. "We wijzen daarom iedereen, ongeacht of ze nu wel of niet door de screening heen komen, op de noodzaak om je beroepsstem goed te verzorgen. Alle pabo-studenten moeten weten welke factoren een rol spelen bij het ontstaan van stemklachten en hoe je ze kunt voorkomen."

Roeptraining
De studenten met een onvoldoende voor de screening worden doorverwezen naar de KNO-arts. Er kan immers sprake zijn van een afwijking in de sluiting van de stembanden. Maar ook van een poliep of een stembandknobbeltje. De diagnose van de arts bepaalt het advies van de logopedist. Er is een aanbod aan workshops, zoals de roeptraining, bedoeld om luid te leren spreken. Dat is af en toe nodig in de klas, tijdens het surveilleren op het speelplein of tijdens gymles. Verder is er een training om boeiend voor de klas te spreken. Belangrijk bij het voorlezen maar ook de rekenles. Of bij presentaties.
Een aantal studenten krijgt het dringende advies om ook naar een externe logopedist te gaan. "Soms realiseren ze het zich niet eens", zegt Meulenbroek. "Een hese stem herkennen ze wel, maar verkeerd stemgebruik niet. Van dat laatste is bijvoorbeeld sprake als ze na het weekend geen stem meer hebben. Op basis van de screening en de ingevulde vragenlijsten blijken ze dusdanige stemproblemen te hebben, dat ze grote kans lopen later voor de klas ernstige klachten te krijgen."
Een van de studenten die bij Meulenbroek een roeptraining heeft gevolgd, is Jorien Abbenhuis. Ze had een te zachte stem en moest leren haar stem meer kracht te geven. Er bleek echter meer aan de hand. "Wat heb je een gekke stem", zeiden de kinderen op haar stageschool. "Mijn stem viel af en toe weg en ze hoorden mijn stem overslaan. De KNO-arts constateerde knobbeltjes op mijn stembanden. Die zijn gelukkig met training weg te krijgen."
Na bijna twee jaar logopedie zijn de knobbeltjes verdwenen. "Ik heb geleerd met ademsteun te praten, uit je buik in plaats van met een hoge ademhaling uit de borst. Bij het voorlezen ben ik nu heel bewust met mijn stem bezig. Verder kreeg ik adviezen over stemhygiëne. Over roken en over thee drinken. Ook mijn houding voor de klas bleek niet goed. Ik stond scheef en moet meer rechtop staan. Meer in balans."

Mond open
Bij de Arnhemse pabo stoppen jaarlijks gemiddeld tien eerste- en tweedejaars vanwege hun stemproblemen. Naarmate ze meer les moeten geven, voelen ze meer spanning. Vaak stapelen ook de onvoldoendes zich op. "Sommigen komen er pas tijdens hun lio-stage achter dat er door stress meer spanning op de stem komt en dat ze hun stem verkeerd gebruiken", zegt Meulenbroek. "Dan zijn ze eigenlijk al te ver in de studie om te stoppen." Omdat er ook voor vierdejaars begeleidingsmogelijkheden zijn, is hij in staat ze een betere lichaamshouding en beter stemgebruik aan te leren. Hij probeert ze dan tegelijkertijd te laten inzien wat bij hen de stress veroorzaakt. Of hij verwijst ze door naar huisarts en logopedist.
Maar de meeste pabo's en lerarenopleidingen bieden deze voorzieningen niet. Schrikbarend, vinden zowel Meulenbroek als zijn Nijmeegse collega-logopedist Kooijman. Bestuurders nemen stemproblemen niet serieus, zo bleek uit de houding van de Haagse pabo. "Daar komt bij dat hogescholen niet eens gerechtigd zijn om studenten met ernstige stemafwijkingen te weigeren. We kunnen alleen met klem adviseren niet het onderwijs in te gaan."
Gelukkig maar, vindt Simone van Oorspronk, pabo-studente op de HAN. Op de basisschool had ze al stemproblemen. "Ik ademde met mijn mond open en was continu hees. Ik was dus gewaarschuwd toen ik hier op de pabo begon. Toch wil ik graag het onderwijs in." Dankzij de begeleiding en extra logopedie gaat het redelijk goed maar tijdens haar tweedejaarsstage merkte ze dat haar stem vaak wegvalt. 's Avonds is ze moe van het praten. "Het wordt er niet beter op, zeker niet door de spanning vlak voor mijn eigen lessen."
De KNO-arts heeft Simone inmiddels geadviseerd met de studie te stoppen, maar dat wil ze niet. "Ik vind de pabo een goede basis. Als straks blijkt dat mijn stem het niet aankan, stap ik over naar een school voor het speciaal onderwijs. Kleinere klassen: daar gaat het misschien beter. Of ik ga doorstuderen voor een beroep dat minder zwaar is voor mijn stem."
Nooit heeft ze zich gerealiseerd dat je als leerkracht een stemberoep hebt. Pas op de pabo werd het duidelijk. "Daar hebben ze me uitgelegd wat de consequenties kunnen zijn voor mij, met m'n zwakke stem. Toch heb ik doorgezet. Dat is mijn keuze, mijn verantwoordelijkheid. Ze hoeven mij op dit punt geen bindend advies te geven, ik weet het gewoon."