10 tips: seksuele vorming

Praat jij gemakkelijk over seks of beginnen je wangen al te gloeien bij de gedachte? Je hoeft niet heel ‘vrij' te zijn om over seksualiteit te kunnen praten in de klas, zegt Yuri Ohlrichs, consultant van de Rutgers Nisso Groep, het kenniscentrum seksualiteit. Net als bij andere lessen gaat het om de inhoud en niet om jou. "Ken geen gêne", vult Rotterdamse Samira Bouyelma aan. Zij is vierdejaars maatschappijleer en ontwikkelde zelf een module seksuele vorming toen zij op haar stageschool geconfronteerd werd met seksueel geweld. "Ga met zelfvertrouwen voor de klas staan. Als je verkrampt, kan je het beter aan een collega overlaten."

Ken je eigen ideeën over seksualiteitsontwikkeling en - beleving en waak ervoor dat je de les daar niet mee ‘vervuilt'. Dus niet: seks voor het huwelijk mag niet. Maar: wat vinden jullie van seks voor het huwelijk? Hou jezelf zoveel mogelijk op de vlakte. Bereid je erop voor dat leerlingen je proberen te verlokken tot persoonlijke uitspraken, waarschuwt Yuri Ohlrichs. "Ga daar niet op in, maar reageer met een wedervraag of grapje. Daarmee wijs je ook op jouw en hun grenzen. Past dat niet bij je? Zeg dan dat die vraag te persoonlijk is."

‘En nu gaan we het hebben over seks!' Een goede binnenkomer? Nee. Daardoor wordt het onderwerp beladener dan het is. Haak erop in als het speelt, vindt Daan de Leeuw, docent (geschiedenis, aardrijkskunde en Nederlands) aan een vmbo in Rotterdam, en homoseksueel. In zijn klas is het aan het begin van elk jaar prijs. "Eerst beginnen ze te vissen: bent u getrouwd?" Tijdens de eerste les beantwoordt hij alle vragen. "Dat haalt de kou uit de lucht. Als ik dat niet doe, blijft het onderwerp gedurende het hele jaar hangen." Hij vindt wel dat er ruimte moet zijn om te praten. "In de bus bij een excursie zou ik er niet op ingaan." Samira Bouyelma maakte met een mbo-klas mee dat ze simpelweg zeiden dat ze het over seks wilden hebben. "Ze kwamen met vragen als: is een meisje dat een condoom op zak heeft een slet. En:  hoe geef je aan dat je iets niet fijn vindt. Een totaal onverwacht uurtje."

Televisieprogramma's zijn soms een prima aanleiding. Nieuws ook. Gooi het maar eens in de groep, zo'n groepsverkrachting. Hoe denken jullie hierover? Of zet een brievenbus in de klas waarin leerlingen anoniem hun vragen en opmerkingen kunnen deponeren. Ook dit kan richting geven aan de les. Maak gebruik van de invloed van muziekzenders, door een clip te vertonen. Er is een clip waarbij een rapper zijn creditcard door de billen van een vrouw haalt. Klas, wat vinden jullie daarvan?

Je kan de eerste keer niet zwanger worden, genoeg leerlingen denken dat het waar is, stelt Daan de Leeuw. Laat je niet misleiden: lichamelijk contact tussen leerlingen op school zegt niets over hun kennis. "Je gaat als 15-jarige heus niet zeggen dat je van toeten noch blazen weet. Je doet alsof je van alles weet." Sommigen weten echt niks, merkte Samira Bouyelma. "Alleen hoe het moet." Zij adviseert voor je over seks begint een (anonieme) test af te nemen om erachter te komen hoe hoog het kennisniveau is. Leg de leerlingen algemene vragen voor. "Wat betekent het woord heteroseksueel? Wat verandert er in de puberteit aan het lichaam van een meisje? Noem drie anticonceptiemiddelen."

"Sommige pubers doen actief mee, terwijl anderen van schaamte liever onder de tafel kruipen", weet Daan de Leeuw. Het is niet voor iedereen makkelijk om openlijk over seks te praten. Houd daar rekening mee. "Laat introverte kinderen ervaren hoe het is dat dit onderwerp besproken kan worden. Die ontdekken al genoeg voor dat moment." Je kan ook zeggen dat je na de les nog een kwartier in de klas blijft om (persoonlijke) vragen te beantwoorden.

Waarom ben je zo geworden, vragen allochtone leerlingen vaak aan Daan de Leeuw. "Dan zeg ik: ik ben niet zo geworden, ik bén zo." De betekenis die iemand aan seks geeft, hangt samen met zijn culturele achtergrond en zijn eigen seksuele ervaringen. Soms kan het goed zijn om de klas op te splitsen in jongens en meisjes. "Vooral als de jongens hanig zijn, en de meisjes niet erg weerbaar. In islamitische culturen zijn meisjes in een gemengde klas vaak niet open. Er is heel veel schaamte. Haal ze uit elkaar, dan komen ze los", tipt  Samira Bouyelma. Laat een vrouwenonderwerp, zoals het maagdenvlies, behandelen door een vrouw, en jongensbesnijdenis door een man. Yuri Ohlrichs: "Later kun je jongens en meiden weer bij elkaar zetten. Laat hen elkaar vragen stellen over het geleerde. Stimuleer discussie."

"Je moet er serieus over doen, maar ook weer niet te serieus", zegt Samira Bouyelma. Zij begint meestal door ‘seks' op het bord te schrijven. De leerlingen schrijven daar spontaan de woorden bij die zij ermee associëren. "Binnen vijf minuten staat het bord vol met ranzigheid en is er een leuke sfeer." Yuri Ohlrichs: "Als iemand vraagt, heeft u al eens iets met een man gehad, zeg ik: waarom wil je dat weten? Heb je soms interesse?" Humor houdt het leuk en luchtig, stelt hij. Pas op dat je geen nieuwe taboes creëert met opmerkingen als: zulke praatjes wil ik niet horen. Zeg liever: zo krijg je nooit een vriendin." Als iemand een kwetsende opmerking maakt, ga er dan op in. Waarom zeg je dat nou? Hoe zou je het vinden als mensen zo over jou zouden praten?

Met elkaar naar bed gaan, ketsen of gemeenschap hebben? Om een veilig klimaat te creëren en te bewaren, is het goed om met de klas spelregels op te stellen. Samira Bouyelma: "Je mag niet beledigen of uitlachen. Laat elkaar uitpraten. Laat iedereen in zijn waarde: als iemand niet praat, is dat ook prima." Het taalgebruik is belangrijk. Bij schuttingtaal (kut, lul, neuken) voelen de meeste leerlingen zich niet prettig. Spreek af welke woorden je gebruikt. "Medische of technische taal (‘gemeenschap hebben') schept een afstand tussen jou en de klas. Zeg dan seks. Of spreek af dat je alleen ‘neuken' zegt als je het over de gemeenschap hebt, zodat je bij het bespreken van soa's ook uit kan leggen wat onveilige vrijtechnieken zijn. "Het is geen prettig, maar wel een duidelijk woord", aldus Yuri Ohlrichs.

Daan de Leeuw zag in de negen jaar dat hij voor de klas staat een keer een boze moeder. "Zij vond dat haar kind geen les moest krijgen van een homoseksueel. De directie stond achter me. Als u vindt dat het niet kan, is het misschien tijd voor een andere school, zeiden ze." Op de vorige school van Samira Bouyelma was iedereen bang voor de reactie van de ouders. "Ik heb in totaal één moeder gezien. Die zei: ik ben zo blij dat u iets vertelt, want ik weet niet wat ik ermee aan moet."