10 tips: orde houden in de klas

"In je hoofd moet je de overtuiging hebben dat jij de baas bent", zegt Bert van Dalen. Hij stond tien jaar voor de klas op een middelbare school en is tegenwoordig consultant en trainer bij een organisatieadviesbureau. "Ken je eigen grenzen en loop vanaf het allereerste begin vooruit op de regels die je graag met de klas wilt afspreken." Zoals: Ik wil dat we respectvol met elkaar omgaan in dit lokaal. En: Ik vind het zelf belangrijk om me aan afspraken te houden. Dat verwacht ik ook van jullie. Hoe kijken jullie daar tegen aan? En praktisch: "Mogen leerlingen de luxaflex niet zelf laten zakken? Maak dit dan vanaf dag één duidelijk. Als je de regels hebt doorgenomen met de klas en vastgesteld, hanteer ze dan consequent. "Leerlingen testen je vaak uit. Gaat hij zich echt daaraan houden?"

Een leraar die zonder op te kijken en met hangende schouders zegt dat hij er een leuke les van gaat maken, is gedoemd te mislukken, weet Bert van Dalen, die een boekje over lichaamstaal schreef. "Je woorden moeten in overeenstemming zijn met je lichaamstaal. Ga stevig staan, met je voeten iets uit elkaar, schouders naar achteren, hoofd omhoog en geef je stem wat meer kracht en volume. Zo zie je er ook uit als de baas. Niet met woorden, maar met je lichaam. Als je lichaam uitzendt dat je de leiding hebt, komt de rest vanzelf." Zeker in het begin of bij lastige klassen kan het helpen.

Een tip die in alle boekjes over orde houden staat: zorg dat je als eerste in het lokaal bent. Het is de favoriete tip van Marc Lâche, die na een carrière als systeembeheerder sinds een jaar docent is bij een Roc Landstede in Zwolle. Bij de deur heet hij alle leerlingen welkom. "Leuk dat je er ben." Verder loopt hij door de klas, maakt hier en daar een praatje en zorgt ervoor dat de tassen van tafels verdwijnen. "Op tijd komen, betekent dat je de regels en de studenten serieus neemt. Als je vaak te laat bent, maak

'Begin de les met een mop", luidde het advies aan Esther Houwaard toen ze zelf stage liep. "Ik ben slecht in moppen vertellen, dus dat heb ik nooit gedaan." Het is de kunst om je eigen stijl te vinden, zegt de wiskundedocent van het Cibap, een mbo-instelling in Zwolle. "Ik haak vaak in op een recente gebeurtenis of op hun weekend. Hoe was het? Wat vinden jullie daarvan?" Hoe krijg je daarna de klas stil? De ene docent klapt in zijn handen, een ander kucht luid. "Doe wat bij je past." Zelf kondigt ze simpelweg (met luide stem) aan: Oké, we gaan beginnen. "Je leert jouw manier door te doen", vult docent Nederlands Zwanet Haveman aan. Zij geeft les op een brede openbare scholengemeenschap in Hoogeveen en verzorgt met regelmaat workshops over orde houden. "Ervaring geeft vertrouwen. Ken jezelf. Hoe gedroeg jij je vroeger in de groep waar je nu les aan geeft?"

"Wat gij niet wil dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet." Zwanet Haveman adviseert deze regel centraal te stellen in de klas. Bijvoorbeeld: luisteren als iemand praat. Een leerling vindt het zelf ook niet leuk als er door zijn verhaal heen gepraat wordt. "Reageer op wanorde met een ik-boodschap. Dus niet: Hou eens op met dat zenuwachtige getik met je pen. Je stoort de les. Maar: Ik heb last van je. Zo raak ik uit mijn verhaal."

"Voorkom dreigementen in de klas", waarschuwt Marc Lâche. "Als je dat nog één keer doet, dan... Door te dreigen daag je de klas uit om je woorden waar te maken." Een leerling de klas uitzetten is een extreme stap. Je kan het doen als vervelend gedrag aanhoudt, maar daarmee hoef je niet eerst te dreigen. "Meestal voelt een leerling zelf donders goed aan dat hij te ver gegaan is", weet Esther Houwaard.

Om grote groepen leerlingen in subgroepen te verdelen, gebruikt Zwanet Haveman soms kleurenkaarten. Leuk en praktisch. "Na het uitdelen begint iedereen te roepen en te lopen. Heb ik dan orde? Ja, want de groep is bezig met de taak, namelijk het vormen van subgroepen. Orde is taakgericht bezig zijn. Het wordt vaak geassocieerd met rust en regelmaat, maar dat hoeft niet." Besef dat een leerling niet naar school gaat om de leraar onderuit te halen. "De klas wil óók het liefst een leuke les."

Te popiejopie doen, te veel tussen de leerlingen in gaan zitten, willen dat de klas om je lacht: helemaal fout! "Je wordt betaald om te doceren. Doe dat dan ook", zegt Bert van Dalen. Hij adviseert beginners wat afstand te creëren tussen zichzelf en de klas. "Kleed je iets netter, formeler. Je positie wordt daardoor duidelijker. Dat helpt je leiderschap te verwerven. Leerlingen willen een sterke leider (geen strenge, dat is wat anders) want dat biedt ze veiligheid en structuur."

Aan leerlingen die niet willen, kan je iets twee, drie of vier keer uitleggen, maar dat heeft geen zin. "Ik ga er bot overheen", zegt Esther Houwaard. "Nu aan het werk. Punt uit! Je kan er wel op in blijven gaan, maar dan kom je nooit door de lesstof heen. Geef niet te veel aandacht aan één vervelende leerling, want je hebt er nog 24."

Een overleden oma, een verstuikte enkel tijdens de gymles of een ongeluk op het schoolplein kan gaan rondzingen in de klas. Dat zorgt voor onrust en leidt de aandacht van de leerlingen af. Ga er even op in. Spreek van tevoren af hoe lang je het erover gaat hebben en zet bijvoorbeeld een wekker. Even de tijd nemen geeft je de rest van de les profijt.

Last but not least: een goede voorbereiding is het halve werk. Goed beslagen ten ijs komen is altijd verstandig, maar zeker voor beginners die hun zelfvertrouwen nog niet kunnen ontlenen aan jarenlange ervaring. "Een goede voorbereiding van de lessen geeft jou zekerheid. En die straal je uit. Daarmee versterk je je leiderschap", weet oude rot in het vak Bert van Dalen. Beginner Marc Lâche herkent dat. "De eerste keren voor de klas was ik heel zenuwachtig", vertelt hij. "Daardoor praatte ik snel en kwam wat ik wou vertellen niet over. Indirect verloor ik zo greep op de klas."