10 tips: omgaan met verdriet in de klas

De kans is klein dat je te maken krijgt met omvangrijke calamiteiten zoals de cafébrand in Volendam of de vuurwerkramp in Enschede, maar je kunt er beter op voorbereid zijn. Als er ramp gebeurt, moet je snel handelen. "Driekwart van de scholen heeft een draaiboek waarin de omgang met calamiteiten is vastgelegd", weet Marc Mathies van de Algemene Onderwijsbond. "Zoek uit of jouw school zo'n draaiboek heeft", adviseert hij.
Maar de aanwezigheid van een draaiboek garandeert nog geen vlekkeloze omgang met calamiteiten, waarschuwt Ine Spee van onderwijsadviesorganisatie KPC Groep. "Vaak ligt er alleen een standaard draaiboek in de kast. Bij een onnatuurlijke dood van een leerling of een leerkracht is zo'n draaiboek vaak zinvol en bruikbaar. Maar bij een gezinsdrama, waarbij een ouder zichzelf en zijn gezin van het leven berooft, staat alles op z'n kop en voldoet zoiets niet meer." Daarom is een draaiboek niet genoeg en moet je ook concrete afspraken maken in het team, vinden Mathies en Spee. "Bijvoorbeeld dat er altijd een collega bijspringt in de getroffen klas."

Een brand waarbij een klasgenootje omkomt, een ouder die dood gaat, of een medeleerling die ontvoerd wordt; het zijn gebeurtenissen die het veiligheidsgevoel van kinderen ernstig kunnen aantasten. Ze denken al snel: dit kan mij ook overkomen. Juist in zo'n situatie moet de school een veilig klimaat bieden en is het belangrijk dat de juf de juf blijft. Ine Spee: "Het gevoel van veiligheid komt extra in het geding als de leerkracht wordt overmand door verdriet. Weet dus hoe je zelf in het verdriet ‘staat'. Kinderen mogen zien dat de leerkracht aangedaan is, maar confronteer ze niet met iemand die zichzelf verliest in het verdriet. Dat versterkt het gevoel van onveiligheid. Blijf professioneel."

"Er is niet één aanpak", stelt Marion Olthoff, docente bij het Grotius College in Delft. Zij moest vijf jaar geleden een paar klassen vertellen dat een leerling zichzelf van het leven had beroofd. "Bij de ene klas huil je, bij de andere niet. Het ligt aan de band die je met zo'n klas hebt." Ine Spee (KPC Groep) vult aan: "Wees jezelf. Volg de kinderen. Realiseer je dat praten niet voor iedereen de juiste manier is om iets te verwerken. Is de klas onrustig? Las een extra speelkwartier in."

Om het gevoel van veiligheid te bewaken is het belangrijk om de structuur op school te handhaven. Scholen geven kinderen soms een middag vrij na een ingrijpende gebeurtenis. Of kinderen mogen bij oplopende emoties in de klas ineens zonder erom te vragen naar de wc. Ine Spee raadt het af: "Kinderen zijn gebaat bij structuur. Je kunt ervoor kiezen om in de eerste week inhoudelijk af te wijken van het programma, maar hou wel het dagritme en de regels in de klas in stand."

Kinderen zijn goed in het verzinnen van de meest sensationele verhalen, weet Ine Spee die vijf jaar geleden na de nieuwjaarsbrand betrokken was bij de begeleiding van leerkrachten in Volendam. "Op basisscholen circuleerden horrorverhalen over de slachtoffers. Als kinderen geen informatie krijgen, verzinnen ze zelf een verhaal. En dat is vaak nog gruwelijker dan de werkelijkheid." Zij onderstreept: "Beantwoord alle vragen, geef feiten en spreek met de kinderen af dat ze alleen die dingen mogen vertellen die ze honderd procent zeker weten." Suzan Bosma, leerkracht op basisschool De Uiterton in Dronten, moest haar groep begin dit jaar vertellen dat er een klasgenootje was verongelukt. "Wees direct. Draai niet om de feiten heen", zegt zij. En: "Let op je woordkeuze. Niet alle kinderen begrijpen wat overleden betekent."

Kinderen blijven in de eerste plaats kind. Daarna zijn ze pas rouwende. Als er iets naars gebeurt, betekent dat niet dat ze geen behoefte meer hebben aan een potje voetbal of tutten in de poppenhoek. "Geef ieder kind de ruimte om een emotionele gebeurtenis zijn eigen manier te verwerken", zegt Suzan Bosma (De Uiterton). In haar klas begon één jongetje grapjes te maken toen ze haar onheilstijding bracht. "Hij wist zich geen houding te geven. Hij wilde het liefst gewoon sommen maken."

Het uiten van gevoelens is belangrijk voor de verwerking van verdriet. Stille kinderen zijn daarom een extra zorg. Je weet immers niet wat er in hun hoofden omgaat. Laat deze kinderen zien dat je aandacht voor ze hebt, beklemtonen alle interviewpartners. "Probeer contact te zoeken. Controleer eventueel of het kind thuis wel over de emotionele gebeurtenissen praat."

Doe een appèl op de kracht van kinderen. Van nature willen ze graag dingen doen: tekenen, knutselen, demonstreren. "Dat geeft ze het gevoel dat ze een bijdrage leveren", zegt Ine Spee (KPC Groep). De kinderen uit de klas van Suzan Bosma (De Uiterton) hielpen bijvoorbeeld met het uitzoeken van een bloemstuk voor de rouwplechtigheid. Een ander voorbeeld van actie is een demonstratie van leerlingen tegen de uitzetting van een asielzoekertje uit hun klas.

Natuurlijk hebben niet alle gebeurtenissen die het leven van een leerling op de kop zetten invloed op de gemoedstoestand van klasgenoten. In zo'n geval is het van belang dat je als leraar laat zien dat je oog hebt voor het persoonlijke verdriet, vindt Marion Olthoff (Grotius College). "Ik had een verdrietige leerlinge die in de klas vreselijk moest huilen. Ik ben achter haar gaan staan, aaide haar over haar hoofd en ging ondertussen verder met de les. De klas zag dat ik voor het meisje zorgde. Daardoor kon het." Zo had ze ook eens een jongen in de klas wiens moeder in de gevangenis zat. In de klas zei ze: Jongens, we weten allemaal dat hij het moeilijk heeft. Ik wil graag dat jullie daar rekening mee houden." Soms laat Olthoff twee leerlingen waarvan er één verdriet heeft, even samen naar de wc te gaan. "Je kan niet alles oplossen. En soms kunnen kinderen elkaar ook heel goed troosten."

Omgaan met een geëmotioneerde klas is vermoeiend. Het is in niemands belang dat je daar als leerkracht aan onderdoor gaat. Zorg voor ondersteuning (van collega's) en rust. Ine Spee: "Je ziet vaak dat leerkrachten zich zo inzetten voor de kinderen en de ouders dat ze niet aan hun eigen verdriet toekomen." Zoek elkaar op, is haar advies. Geef samen vorm aan de rouw op school. Probeer niet alles in je eentje te doen. Bij Suzan Bosma kwam het eigen verdriet er thuis in alle hevigheid uit. En dat was goed. "Zoiets eindigt niet als je de schooldeur achter je dichttrekt. Je neemt het mee naar huis."