10 tips: zelfverzekerd voor de klas

Elke beginnende leraar wil een leuke juf of meester zijn, zegt Anny Bronzwaer, die beginnende leraren begeleidt vanuit de Heerlense pabo van de Hogeschool Zuyd. Daar doen ze hun best voor. Maar ze zouden beter hun best kunnen doen om consequent te zijn, dat werkt beter. "Je moet niet te lief zijn", zegt ook Marja van Barneveld, docente aan een katholieke basisschool in Putten. "Treed maar op, wees maar duidelijk. Als je rechtvaardig bent en duidelijk gaan je leerlingen je vanzelf aardig vinden."

Hoe begin je je les? Hoe zorg je dat je je leerlingen stil krijgt? Beginnende leraren weten zich vaak in de eerste minuten van hun les al geen raad. Pim de Haas, docent godsdienst aan het Hervormd Lyceum West in Amsterdam ("je kunt mij wel een deskundige noemen, ik moet elk jaar met nieuwe collega's beginnen") ziet de beginners die hij begeleidt vaak met groeiende wanhoop bij het bord staan. "Soms gaan ze schreeuwen. Dat werkt alleen als je na zo'n schreeuw meteen toeslaat, anders ben je de aandacht meteen weer kwijt." Een betere aanpak is, zegt De Haas, om heel persoonlijk contact te maken. "Ga de tafels langs, zeg iets tegen iedereen afzonderlijk. Laat voelen: ik ben er."

Elke docent heeft wel eens conflicten met leerlingen. Ook dat is een terrein waarop de nodige beginnersfouten worden gemaakt. Veel beginners laten zich ertoe verleiden vooral leerlingen die zitten te klieren aandacht te geven, zegt Anny Bronzwaer (Hogeschool Zuyd). "Logisch, want dat geklier is voor hen een obstakel. Leerlingen willen aandacht. En negatieve aandacht is ook aandacht. Dus eigenlijk beloon je ze dan." Je hebt drie groepen leerlingen, zegt ook Jan Menger, docent techniek aan het Christelijk Lyceum Zeist: de goeien, de grote middengroep en de groep die niet te inspireren is. "Als het even tegenzit word je als docent als het ware naar die laatste groep toe gesleurd. Dan besteed je te weinig aandacht aan de andere groepen in je klas."

Menger koppelt aan tip 3 meteen nóg een tip over conflicten met leerlingen. "De verleiding is groot snel je toevlucht te nemen tot straf. Dat kan, maar dat moet je wel opbouwen. Sommige beginners doen heel lang niets en sturen iemand er dan opeens uit." Beter is het om een heel scala aan maatregelen te benutten. "Je kunt iemand ook een paar minuten op de gang zetten." En meteen nog maar een tip van Menger: "Maak niet alleen negatieve opmerkingen, maar deel ook eens een compliment uit." Of, in de woorden van Bronzwaer: "Beloon ook gewenst gedrag."

"Ik zie wel startende leraren die veel te veel regels stellen", zegt Menger. In ieder geval werkt het beter als je geen regels stelt, maar afspraken maakt, vindt hij. Belangrijker nog is dat regels en afspraken na te leven zijn. "Als een docent de regel stelt: als ik iets uitleg, is het stil, en de leerlingen merken dat hij niet optreedt als die regel wordt overtreden, kun je die regel maar beter helemaal niet stellen."

De vakinhoud, daar is het uiteindelijk toch om te doen. Ten minste dat denken veel beginners. En daarom hebben ze hun les vaak van minuut één tot minuut vijftig uitgeschreven. "Dat heeft geen enkele zin", zegt De Haas (Amsterdam). "Je moet flexibel zijn, je moet van je schema af kunnen wijken zonder dat je jezelf oplegt er later weer op in te lopen. Daar word je alleen maar onzeker van." Menger (Zeist) heeft dezelfde ervaring. "Veel beginners zitten zo vast aan hun lesplanning dat ze niet meer in staat zijn creatief om te gaan met wat er gebeurt in de klas. Laat het een beetje op je afkomen."

Nog een typische beginnersfout op het gebied van de vakinhoud: als het niet lekker gaat met bepaalde lesstof gaan sommige onervaren docenten snel door naar het volgende onderwerp. En als dat ook niet gaat, weer snel door naar het daarop volgende, enzovoorts. Die ‘vlucht naar voren' ziet De Haas nogal eens ondernomen worden. Altijd vergeefs, weet hij. Het werkt niet.

Dat wordt vaak onderschat, zegt Marja van Barneveld (Putten) over deze tip, en het is ook vaak moeilijk in te schatten of een school en zijn team bij je past. Veel beginners zijn al lang blij als ze een beetje in de buurt aan de slag kunnen. Maar iets als de identiteit van een school doet er wel degelijk toe. "Als je bijvoorbeeld op een christelijke school gaat werken, terwijl je daar zelf eigenlijk niet veel mee hebt, dan heeft dat zeker impact. Stap daar niet te makkelijk overheen."

Je hebt je collega's nodig als klankbord, alleen al daarom is tip 8 belangrijk. Want nadenken over jezelf is van levensbelang voor elke docent en zeker beginners hebben daar begeleiding bij nodig. Aan het lyceum waar Menger werkt wordt nu zelfs overwogen deelname aan een klasje van beginners verplicht te stellen. "Veel beginners hebben de neiging te veel uren te nemen; die hebben het erg druk", legt Menger uit. "Wat er dan bij inschiet is het analyseren, het terugkijken. Maar dat moet echt." En dat moet samen met anderen, zegt ook Bronzwaer (Hogeschool Zuyd). "Veel beginners komen niet verder dan: het ging wel goed, geloof ik, als ze terugkijken op hun eigen lessen. Begeleiders kunnen hen helpen in te zoomen op kleine gebeurtenissen die meer zeggen over hoe het nu precies ging."

Als tien tips een garantie zouden zijn tegen het afbranden van beginnende leraren, zou er natuurlijk nooit meer iemand afbranden. Wás het maar zo simpel, zeggen meerdere ervaren docenten. "Ik geef wel eens tips, maar als iemand anders die opvolgt, gebeurt er soms iets heel anders", zegt Van Barneveld (Putten). "Het gaat toch ook om ervaring, om het leren aanvoelen van situaties." Ook Menger geeft de beginners die hij onder zijn hoede heeft bijna nooit tips. "We práten erover, dat wel."